كسب روزي حلال

واژه روزی، به معنای رزقی است که خداوند متعال برای همه افراد زمین عطا کرده است و همینطور به معنای خوراک روزانه آمده است.[1] واژه حلال نیز به معنای جایز و روا آمده است.[2]

روزی حلال در قرآن
با نگاه به آیات قرآنی در می­یابیم که قرآن هرگز ما را به چشم پوشی از مواهب الهی دعوت نکرده است و فقر را ارزش و نعمت به حساب نیاورده و همیشه آدمی را دعوت به فعالیت نموده است تا از طریق کار و کوشش خود به روزی حلال دسترسی داشته باشد و دستور داده است که از روزی حلال و پاکیزه بخورید:
«ای مردم، از آنچه در زمین است حلال و پاکیزه بخورید.»[3]
«از نعمت­های پاکیزه­ای که به شما روزی داده­ایم بخورید.»[4]

در این آیات مراد از طیبات، چیزهای حلال و پاکیزه است که خداوند متعال روزی بندگانش قرار داده است و به حالت دستوری آورده است که ازحلال و طیب تناول کنید.

روزی حلال در روایات
پیشوایان معصومین(ع) همواره با گفتارو عمل، پیروان خود را به تلاش برای به دست آوردن روزی حلال تشویق کرده و حلال بودن روزی را ویژگی لازم و دائمی درآمدها دانسته­اند. در روایات بسیاری که از پیامبر اکرم(ص) آمده است، مشاهده می­کنیم که آن حضرت کسب در آمد حلال را برای هر مسلمانی واجب دانسته است[5] و تلاش و کار کردن دراین راه را با جهاد برابر شمرده­اند.[6]
در روایت دیگری نیز حضرت می­فرمایند: هر کسی شب هنگام بر اثر جستجوی حلال، خسته به خواب رود، آمرزیده خفته است.[7] در روایت دیگری نیز، امام صادق(ع)، به جستجوی روزی حلال امر می­فرمایند و آن را کمک و پشتیبان دین معرفی می­کنند.[8]

شرایط کسب حلال
یکی از ملزومات جامعه بشری آن است که انسان­ها ناگزیر از زندگی دسته جمعی هستند و برای بقاء و استمرار آن، نیازمند یک سری امکانات زیستی می­باشند و برای کسب این امکانات به ناچار باید در یک تعامل و ارتباط فکری و معنوی با دیگر انسان­ها قرار گیرند تا بتوانند احتیاجات روزمره خود را تأمین کنند.
با توجه به تأکیدات فراوانی که خداوند درقرآن و روایات متعددی که از ائمه(ع) نقل شده است، در می­یابیم که برطرف کردن نیازهای انسان باید از راه حلال و پاکیزه­ انجام گیرد و گرنه به هدفی که خداوند متعال می­خواهد، دست پیدا نخواهیم کرد.
1. شناخت دین:
امام صادق(ع) در بیان راه­کار مناسب برای کسب روزی حلال می­فرمایند: کسی که می­خواهد تجارت کند، باید شناختی در دینش داشته باشد تا حلال را از حرام باز شناسد و کسی که شناخت دینی ندارد و به احکام تجارت ناآشناست ولی تجارت می­کند، خود را در شبهات افکنده است.[9]

2. شناخت مسائل خرید و فروش:
امام علی(ع) در روایتی می­فرمایند: در بازار ننشیند مگر کسی که مسائل خرید و فروش را بداند و هر که با نادانی تجارت کند، در ربا خوردن فرو می­رود.[10]
با توجه به روایاتی که بیان شد، ائمه معصومین(ع)، راهکار مناسب برای کسب روزی حلال را ابتدا شناخت دین و مسائل دینی و بعد از آن اشنا شدن با مسائل خرید و فروش بیان می­کنند و به صراحت اعلام می­دارند که شخصی که به این­ها عمل نکند، خود را در شبهات و حرام گرفتار خواهد کرد.

آثار روزی حلال در زندگی انسان
الف- در زندگی فردی
رزق و روزی، یکی از مهم­ترین مسائلی است که در زندگی فردی و اجتماعی بشر مطرح می­شود، به دلیل اینکه انسان از ابتدا با آن رشد می­کند و تا آخر عمر نیز با آن سر و کار دارد، از این­رو آثار و فواید مهم و متعددی دارد که در اینجا به برخی از آنها اشاره می­کنیم:
1. آمرزش گناهان:
خداوند متعال، همواره با اسباب مختلفی، گناهان انسان را می­بخشد که توبه، شفاعت، عبادت و... از جمله اینهاست. یکی از اسباب دیگری نیز که سبب آمرزش گناهان انسان می­شود، روزی حلال است. چنانچه پیامبر اکرم(ص) در این­باره می­فرمایند: هر که روزی حلال خورد، فرشته­ای به فرمان خدا بر سر وی بایستد و برایش آمرزش خواهی کند، تا از خوردن فارغ آید.[11]

2. استجابت دعا:
استجابت دعا دارای شرایط و مقدمات بسیاری است که یکی از آنها پاک کردن روزی از هر گونه شبهه و حرامی است. لذا با پاک و حلال بودن مال، دعای آدمی به مرحله استجابت می­رسد. یکی از اصحاب رسول خدا(ص) از آن حضرت در خواست کرد که خدای تعالی او را مستجاب الدعوة کند، حضرت به او فرمود: خوراک خود را پاک کن تا دعایت مستجاب شود.[12]

3. گرامی شدن نزد خداوند:
در آیات و روایات بسیاری به این مطلب اشاره شده است که بنده با شرایطی در نزد خداوند محبوب و گرامی است. یکی ازاین راه­ها برای گرامی بودن نزد خداوند، طلب روزی حلال است. حال چه بنده به این روزی دست پیدا کند و چه با تلاش­های بسیار دست پیدا نکند در هر صورت در نزد خداوند محبوب و گرامی خواهد بود.
امام صادق(ع) در این­باره فرموده است: بنده، آن زمان نزد خدا گرامی­تر است که درصدد کسب درهمی حلال برآید و نتواند به آن دست یابد.[13]

4. نورانیت دل و جان:
یکی از ثمرات روزی حلال در انسان، این است که اعمال صالحه او مورد قبول درگاه خداوند قرار می­گیرد و همچنین سبب روشنایی و نورانیت دل و جان آدمی می­شود. زیرا فردی که خود را موظف به کسب روزی حلال می­داند و آن را یکی از واجبات می­شمارد و در راه به دست آوردن آن تلاش و کوشش فراوان می­کند، در اعمال دیگر خود نیز وسواس بیشتری به خرج می­دهد، از این رو هم اعمال او مورد درگاه خداوند قرار می­گیرد و هم به سبب روزی حلال، خداوند دل و جانش را روشنایی می­بخشد. پیامبر اکرم(ص) در این­باره می­فرمایند: هر کس چهل شبانه روز حلال خورد، خداوند دلش را روشن و نورانی می­فرماید.[14]

5. باز شدن درهای بهشت:
یکی دیگر از آثار فردی روزی حلال که متوجه آخرت فرد می­شود، باز شدن درهای بهشت است. که طبق فرموده رسول اکرم(ص) هر که ازدسترنج حلال خود بخورد، درهای بهشت به رویش گشوده شود و از هر در که خواهد وارد شود.[15]
آثار دیگری نیز می­توان نام برد: برکت مال، رقت قلب، تربیت نسل صالح.

ب- در زندگی اجتماعی
1. سربار نبودن:
زندگی شرافتمندانه ایجاب می­کند که هر شخص، شغل آبرومندی را برای خود انتخاب کند و از طریق سعی و عمل خود، امرار معاش خود و خانواده­اش را تأمین بکند. چرا که نتیجه بیکاری، نداشتن مهارت و تلف کردن وقت این است که انسان، خود و خانواده­اش را سربار و نان­خور دیگران کند و چنین کسی از رحمت خدا به دور است. پیامبر اکرم(ص) می­فرمایند: هر که از زور بازوی خود نان بخورد، خداوند به رحمت در او نظر نموده، هیچگاه عذابش نفرماید.[16]

2. فقر زدایی:
یکی از راه­های حلال کردن مال، پرداختن زکات، خمس و سایر حقوق مالی است که خداوند بر گردن انسان قرار داده است که پرداخت آنها موجب ریشه کن شدن فقر شده و در کاهش تقاضای تهیدستان بسیار مؤثر است.[17]

عوامل افزایش روزی حلال
علل متعددی را برای زیاد شدن روزی در قرآن و روایات مشاهده می­کنیم که اجرای آن موجب افزایش روزی و رشد اخلاق و عواطف مردم در خانواده و جامعه می­باشد که دراینجا به برخی از آنها اشاره می­کنیم.
1. تقوا و پرهیزگاری:
خداوند در قرآن می­فرماید:
«و او را ازجایی که گمان ندارد روزی می­دهد و هر کس بر خدا توکل کند، کفایت امرش را می­کند.»[18]

2. استغفار:
طبق فرموده رسول اکرم(ص) که می­فرمایند: فراوان از خدا طلب آمرزش کنید که آن جلب روزی می­کند.[19] در می­یابیم که یکی از مهم­ترین اصلی­ترین عوامل جلب روزی استغفار از درگاه خداوند متعال است. چرا که طبق فرموده اولیاء خدا استغفار درهای رحمت الهی را به روی دگان باز می­کند و افزایش روزی، که مقصود از آن روزی حلال است، یکی از این درهای رحمت است.

3. دعا و نیایش:
دعا و نیایش به درگاه خداوند نیز از راه­های بسیار مهم در جلب و افزایش روزی است. چنانچه امام صادق(ع) می­فرمایند: راستی خداوند عزوجل روزی مومنان را آنچنان که تصور نمی­کنند به آنها می­رساند و این بدان جهت است که بنده چون راه بدست آوردن روزی خویش را نداند بسیار دعا و نیایش می­کند.[20]

4. کتمان فقر:
یکی از كليدهای وسعت روزی حلال ، پنهان كردن فقر است. پیامبر اکرم(ص) در این­باره می­فرمایند: كسی كه گرسنه شود يا احتياجی داشته باشد ولی آن را از مردمان پنهان كند و تنها نزد خداوند بگويد، بر خداوند است كه يك سال روزی حلال روزيش نمايد.[21]

5. کمک و یاری به مومنان:
یکی از رایج­ترین کمک­ها در میان مردم، انفاق و صدقه دادن است، که یکی ازمهم­ترین مصادیق، کمک و یاری مومنان به شمار می­رود.
مردم عموماً عادت دارند بر حسب اعتقادات مذهبی خود، روزانه و یا هفتگی وجهی را به عنوان صدقه به دیگران بدهند. خصوصا اگر با خطری مواجه شده باشند و یا قصد سفری را داشته باشند.[22] این عمل علاوه بر اینکه یک نوع بیمه برای آنها محسوب می­شود، باعث تزکیه نفس، پاکی و افزایش روزی[23] انها نیز می­گردد.
سایر عوامل عبارتند از: تمییز کردن ظروف غذا [24]، همسایه خوب بودن،[25]ازدواج،[26]خلال کردن دندان­ها،[27] مهمان نوازی،[28]انگشتر عقیق،[29]خوش اخلاقی و مهربانی و... .[30]

عوامل تنگ­دستی
1. قطع ارتباط با خویشاوندان نزدیک:
از گناهانی که موجب فقر است قطع رحم یا همان قطع ارتباط با بستگان نزدیک مانند: پدر، مادر، برادر، خواهر و مانند آن است. امیرالمومنین علی(ع) فرمودند: قطع ارتباط خویشاوندی فقرآور است.[31]

2. سبک شمردن نماز:
اهمال در نماز خواندن، بی­توجهی به نماز اول وقت، ترک نماز جماعت، فرار از شرکت در نماز مسجد و مانند آن همگی از مصادیق کاهلی در نماز است که در روایات از آن به الاستخفاف بالصلاة [32] تعبیر شده است. این کارها نیز بنا بر تصریح روایات باعث فقر می شوند.

3. قسم دروغ خوردن:
برخی از بس که دروغ گفته­اند این گناه به صورت عادتی زشت برای آنها تبدیل شده است. روایات به ما هشدار می دهند که این کار موجب فقر و تنگدستی می­شود. امیرالمومنین علی(ع) می­فرمایند: عادت بر دروغگویی فقرآور است.[33]


[1] - دهخدا، اکبر؛ لغت نامه، تهران، نشر وزارت ارشاد اسلامی، 1361، ج1، ص105
[2] - همان، ج2، ص983
[3] - بقره / 168
[4] - بقره / 57
[5] - مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار، تهران، انتشارات اسلامیه، 1364، ج100، ص9
[6] - ری شهری، محمد؛ میزان الحکمه، ترجمه شیخی، حمیدرضا، قم، انتشارات دارالحدیث، 1377، چاپ دوم، ،ج5، ص2059
[7] - احسان بخش، صادق؛ آثار الصادقین، قم، دارالعلم، 1366، ج4، ص184
[8] - همان
[9] - عاملی، محمد بن حسن؛ وسائل الشیعه، بیروت-لبنان، احیاء تراث عربی، 1370، ج12، ص283
[10] - مجلسی، محمدباقر؛ حلیة المتقین، تهران، انتشارات جاویدان، بی تا، ص379
[11] - قمی، عباس؛ سفینه البحار، تهران، دار الاسوة و للطباعة و النشر، 1373، ص198
[12] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج90، ص373
[13] - ری شهری، محمد؛ پیشین، ص2059
[14] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج100، ص16
[15] - همان، ص2016
[16] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج100، ص9
[17] - فراهانی فرد، سعید؛ نگاهی به فقر و فقر زدایی از دیدکاه اسلام، بی جا، کانون اندیشه جوان، چاپ اول، بهار 1378، ص126
[18] - طلاق / 3
[19] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج100، ص21
[20] - احسان بخش، صادق؛ پیشین، ج7، ص103
[21] - قاسمي، محمدعلي، گشايش روزي، انتشارات نورالزهراء (س)، چاپ كوثر، چاپ اول، 1388، ص110
[22] - تشکر، احمد؛ رزق حلال، قم، انتشارات صالحان، چاپ اول، 1387، ص 46
[23] - آمدي، عبدالواحد بن محمد ؛ غرر الحکم و درر الکلم، ترجمه: هاشم رسولي محلاتي، قم، دارالکتاب الاسلامي، 1381، ج1، ص 131، ح10
[24] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج95، ص200
[25] - کلینی، محمدبن یعقوب بن اسحاق؛ اصول کافی، ترجه مصطفوی، سید جواد، دفتر نشر فرهنگ اهل بیت(ع)، ج11،ص151
[26] - عاملی، محمد بن حسن؛ پیشین، ج2، ص15
[27] - کلینی، محمدبن یعقوب بن اسحاق؛ پیشین، ج6، ص376
[28] - عاملی، محمد بن حسن؛ پیشین، ج9، ص470
[29] - کلینی، محمدبن یعقوب بن اسحاق؛ پیشین، ج6، ص471
[30] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج69، ص408
[31] - عاملی، محمد بن حسن؛ پیشین، ج 15، ص 347
[32] - مجلسی، محمدباقر؛ پیشین، ج 84، ص 334
[33] - عاملی، محمد بن حسن؛ پیشین، ج 15، ص 347