مولوی، نماد فرهنگ/مقاله ای از دکتر فضل الله رضا

[SIZE=4]



ای رستخیز ناگهان، وی رحمت بی منتها

ای آتشی افروخته، در بیشة اندیشه ها





امروز خندان آمدی، مفتاح زندان آمدی


بر مستمندان آمدی، چون بخشش و فضل خدا




خورشید را حاجب تویی، امید را واجب تویی


مطلب تویی، طالب تویی، هم منتها، هم مبتدا




در سینه ها برخاسته، اندیشه را آراسته


هم خویش حاجت خواسته، هم خویشتن کرده روا




مثنوی مولانا کتابی است یکتا، به مثابه نردبان برای بَرشدن عاشقانِ معرفت و رهروان طریقت به آسمان کمال آدمیت. رهنمونی برای شکستن بتها و تعصّب ها و رهایی از بندهای مادی و پرواز در فضای آزادگی و مردمی:


من نمی گویم که آن عالیجناب

هست پیغمبر ولی دارد کتاب




مثنوی معنوی مولوی

هست قرآن در زبان پهلوی


موضوع، یادی از نگرشهای شاعر بی مانندی است که سخنش به دیروز و امروز و فردا، به ایران و اروپا و آمریکا، به ادیب و عالم، به کافر و مسلمان محدود نیست. مولانا شاعری است که از ورای جدول بندی ها و رنگها و حجابها به جهان می نگرد. نگرش او فراخنای آدمیت را در برمی گیرد. او به حق دربارة خودش می گوید:




وه چه بی رنگ و بی نشان که منم


کی ببینم مرا چنان که منم؟!




گفتی: «اسرار در میان آور»


کو میان اندر این میان که منم؟




کی شود این روان من ساکن؟


اینچنین ساکن روان که منم




بحر من غرقه گشت هم در خویش


بُلعجب بحر بیکران که منم!




این جهان وان جهان مرا مطلب


کاین دو، گم شد در آن جهان که منم




بنده در یکی از نوشتارهای خود آورده ام که اگر از یکی از کهکشان های دوردست، بی خبر از وجود تمدنهای روی زمین، از ما بخواهند که دو کتاب معرّف هویت و ملیت ایرانیان و پارسی زبانان، جهت شناسنامه قوم خود عرضه کنیم ـ از میان هزاران کتاب فارسی، شاهنامه استاد توس و مثنوی مولانا را می باید برگزید.


خطوط اصلی سیمای فرهنگی پارسی زبانان را در این دو کتاب نقش بسته اند. ریشه بسیاری از شگردهای اخلاقی، مانند مهر و کین و درگیریها، حکمت ها و مثلها، گفت وشنودهای ویژه قوم ایرانی، در این دو شاهکار به خوبی دیده می شود. اگر از بسیط زمین همه چیز منعدم گردد، از روی همین دو کتاب گرانبها، می توان خلقیات ایرانیان و فرهنگ ایران را بازآفرید.




شاهنامه فرهنگ ایران پیش از اسلام را نقشبندی می کند، پندارها و کردارها، عشق ورزی ها و کین توزی ها، صریح و دلیرانه است. شاهنامه ساده ترین دفتر شعر فارسی است که بی کمک کارشناس و استاد راهنما هم می توان آن را فرا گرفت و هم با زیبایی سخن فردوسی (البته نه با ریشه های لغوی تاریخی آن) آشنایی یافت.


پایگاه مثنوی مولانا بر بنیاد فرهنگ اسلامی است. معانی بر الفاظ حکومت می کنند. سادگی و برهنگی، یعنی دوری از تزیین و صنعت و آرایش کلام در آن کتاب آشکار است، سخن مولانا سرشار از معانی ژرف و گره هاست که باید به کمک کلید رمز و اشارات درهای بسته، گره ها را گشود. به گفتة شادروان جلال الدین همایی: «مثنوی شریف، خلاصه و چکیده جمیع علوم و آداب و معارف اسلامی است.»




اشاره به آیات قرآنی، روایات اسلامی و داستانهای فرهنگی و کاوش در نهانخانة ضمیر آدمی، کار دریافت مثنوی را دشوار می کند. شناخت مثنوی مولانا و دیوان شمس او، به خلاف شاهنامه فردوسی، کاری صعب و خودآموزی بی دلیل راه سخت دشوار است.


دید نافذ عالمانة مولانا، بی سبب و با سبب، لایه های پیچیده روان آدمی را باز می کند و می کاود و دیده ها را به زبان شاعرانه برهنه، دلیرانه تشریح می کند؛ یعنی حرفهایش را بی محابا می زند. بانگ گردشهای (چرخ) کیهان اعظم و بازتاب امواج ذرات ضمیر جهان در ضمیر منیر این شاعر عارف طنین می افکند، دید عالمانه فراگیر دارد و در عین حال شاعری تواناست که با دهانی به پهنای فلک حدیث عشق و وحدت *** و مکان و ذره و آفتاب و جمادی و نامی و دیو و ملک را به زبان فارسی عارفانه خویش می سراید.




مولوی شاعر دانشمند عارف است؛ نابغه ای که علوم مکتبی زمان خود را به کمال دریافته، آداب اخلاقی و فرهنگی ایران را خوب شناخته، به مسائل فقهی و مذهبی اسلامی اشراف داشته است. کسی است که در جستجوی کمال آدمیت، پس از اجتهاد در شریعت و معارف مکتبی و سیر در طریقت، باز از پا ننشسته است. مغز پژوهنده تیزتک دارد که دائماً در حرکت است. او شاعری پایبند قافیه نیست، دنبال دیدار و وصال می رود. ساختار استدلالهای علم جزئی را درهم می شکند و می کوشد که به یاری دلیل های روشن طبیعت برون و درون، به جایی برسد.


مولانا نور شمس ها و چلپی ها را به چراغ خِرد افلاطون و پورسینا ترجیح می دهد. می خواهد با بال عشق و جذبه عارفان به آسمان کمال پرواز کند. پرده ها عقل و وهم هر دو را بدرد و به گونه ای به خودی خود و به خدای خود برسد.




تحول روان پرآشوب و پرغلیان مولانا، از خامی به پختگی و از پختگی به سوختگی، در همه حال با خیرگی در جمال آن نادیده ناشنا خته و عشق و جذبه به او همراه است. شاهکارهای ابیات مثنوی و دیوان شمس، نشان و نمونه آتشفشانی عشق سوزان و بی تابی او در وصف تجلی جمال معشوق و کرشمه ساقی است.


شاعران عارف در جهان بسیار بوده اند که عشق را مرکز پرگار سخن خود قرار داده باشند. در کتابخانه ها شعر عارفانه به صد زبان می توان یافت؛ اما در مجموع، هیچ شاعر عارفی را نمی شناسیم که عصاره نگرشها و پژوهشهای فلسفی بشر را در شناخت جهان و جایگاه آدمی در این فضای بی سر و بن و زمان بی آغاز و انجام، چنین به زیبایی شاعرانه ترنم کرده باشد. به زبان لسان الغیب درباره مولانا جلال الدین محمد باید گفت «که ز انفاس خوشش بوی کسی می آید».




در قرنهای پیش، سخن شناسانی مانند شاعر بزرگ عبدالرحمن جامی و حکیم بلندپایه حاج ملاهادی سبزواری مجذوب و شارح مثنوی بوده اند. در صد سال گذشته دانشورانی چون سید احمد ادیب پیشاوری، بدیع الزمان فروزانفر، جلال الدین همایی و شاعر نامداری چون اقبال لاهوری در دریای مثنوی کشتی رانده اند. در زمان نزدیکتر به ما استادانی مانند سیدجعفر شهیدی، شادروان محمدتقی جعفری، روانشاد عبدالحسین زرین کوب و ... در آثار مولانا پژوهش فراوان کرده اند. در غرب، شاید هیچ یک از شاعران عارف ما به اندازه جلال الدین رومی مشهور نشده باشند که آثارش به زبانهای انگلیسی، آلمانی، ایتالیایی، فرانسوی و سوئدی نیز رواج داشته است. چند تن از معاریف مترجمان و شارحان مولانا را نام می بریم:


فریدریخ روکرت (Rckert) که بخشی از غزلیات مولانا را به زبان آلمانی به شعرگونه ترجمه و در ۱۸۲۰ منتشر کرد. آن مِری شیمل ـ استاد بنام دانشگاه هارواردـ که مولوی شناس مشهور غرب در این زمان است، می نویسد که آغاز آشنایی او در جوانی با آثار مولانا از طریق همین ترجمه بوده است. جوزف فون هامِر (Hammer) مؤلف تاریخ ادبیات فارسی به زبان آلمانی که در ۱۸۱۸ به چاپ رسید و به گفته آن شیمل، الهام بخش گوته (Goethe) شاعر معروف آلمان شد. رینولد اِ.نیکلسون (Nicholson) استاد انگلیسی که ترجمه مثنوی و برخی از غزلیات مولانا از اوست.





علاوه بر ترجمه ها همچنین مطالعه نوشته های استاد آربری (Arbery) از انگلستان و آن مری شیمل از آمریکا برای آنها که بخواهند کارهای مولانا را در ژرفا بررسی کنند، بسیار سودمند است که از پی ارزیابی تخصصی دنبال کارشناسان و معاریف ره نوردان مثنوی بروند.




با این وصف، دانشورانی که از طلبگی طولانی و دامنگیر در مکتب مولانا (مانند این بنده) محروم مانده اند، نباید نومید باشند. همه ما می توانیم از جمال معنوی شعر زیبا و سخن بلند فارسی بهره برگیریم. جرعه ای از آن بحر را در کوزه می توان ریخت و آب دریا را به قدر تشنگی می توان چشید؛ اما اینکه صاحب سخن چه می اندیشیده و چه در ذهن داشته، مطلب دیگری است که در زی کارشناسان ادیب و مولوی شناسان است. باید گفت که شخص جلال الدین محمد یکی از اعجوبه های روزگار است که شناختن خود او و درک چگونگی زندگی اش کاری بس دشوارتر از دریافت سخنش می باشد.


به زعم بنده، ما دوستداران ادب و شعر پارسی، از گفته شاعران به میزان ذوق و شور خودمان الهام می گیریم و بهره مند می شویم. جذبه و لذت تماشا و غرقه شدن در دریای جمال را دست کم نباید گرفت. سخن الهام بخش شاعران و دانشمندان و بزرگان، ما را ارشاد می کند، بر اثر آن می توانیم در مشغولیات ذهنی خودمان نقشهای زیبا بیابیم، اینکه واژه ها در زمان شاعر و در ذهن او چه شوری برپا کرده، مسأله دیگری است که با لذت جویی ما منافات ندارد.




در میان شاعران بزرگ پارسی زبان، مولانا در ژرفای سخن و در هم شکستن آداب و بازآفرینی، ممتاز است. در استواری سخن و فصاحت گفتار، فردوسی و سعدی پیشتازند. در گوهرسازی و صنعتگری، حافظِ چیره دست، به هیچ عروس آراسته ای هم مجال رقابت در جلوه گری نمی دهد.


مثنوی دریاست، اگر کسی دریانورد دریادیده ای هم باشد، باز توانایی آن را نخواهد داشت که در چند دقیقه سخن گفتن، پهناوری دریای فکر او را به ما نشان دهد ـ تا چه رسد به این نگارنده که در برابر این اقیانوس بیکران قطره ای بیش نیست.




اجازه بفرمایید یک، دو نکته کوتاه درباره نگرش مولانا به تمدن دو قرن اخیر بشر را به ذوق خود از میان صدها نکته که در مثنوی مندرج است، به اطلاع برسانیم. در این یک دو قرن دوران جامعه صنعتی و ماشینی، علم و تکنولوژی امکانات تازه در اختیار بشر گذاشته است و بعضی کشورهای به اصطلاح «پیشرفته» این ابراز نیرومند را برای به دست آوردن رفاه و فزونی مادی بیکران و تصرف بازارها و برتری در هماوردیها به کار برده و می برند.


همراه با بهبود آموزش و پرورش، بهداشت و رفاه تن، دشواریهای اجتماعی، مانند از هم پاشیدن خانواده ها، آلودگی محیط، ناامنی، ناسازگاری و اختلاف طبقاتی به وجود می آید. چون پیشرفت سریع کاربرد ابزار تکنولوژی با ایستایی و آهسته روی فرهنگ اجتماعی ما نمی خواند، ناگزیر سعادت و سرخوشی روحانی و چگونگی فردای جامعه به زیر سؤال می رود. نگرش مولانا، شرح این گرفتاری مادی و فزون طلبی را در یک بیت کوتاه پربار خوب بیان می کند و نحوه مقابله؛ یعنی درمان درد را هم در یک مصراع می گنجاند. این خوش گویی و تمثیل از نمونه های بی مانند اشارات خیال انگیز شاعرانه عارفانه اوست:




آب در کشتی، هلاک کشتی است


آب در بیرون کشتی، پشتی است




تأکید شاعر بزرگ و جهان بین ما، در سر کوفتن مادیات نیست، این ماییم که ندانسته بردة ابزار علم و تکنولوژی می شویم و ناآگاهانه آن را در جهت هلاک کشتی وجود به کار می بریم.


از قله دماوند، از آسمان روشن پاک، نگاهی به شبکه های «تمدن شرق و غرب» بیندازید تا ببینید که ابوریحان ها و گالیله ها و نیوتن ها در پرده برداری از رازهای طبیعت گناهی مرتکب نشده اند. دنیاداران پر زر و زورند که به کمک ابزار برگرفته از علم و تکنولوژی و در خدمت آوردن کارشناسان، کشتی حیات آدمیت را پرآب می کنند. آلودگی هوا و زمین، سمپاشی ها، مین گذاریها، نیروهای مرگ آور، اختلاف طبقاتی ناشایست، جنگها، همه آب در کشتی است.




از نیمه دوم سده بیستم میلاد مسیح، دنیا کم کم از جامعه صنعتی به سوی جامعه اطلاعاتی (Information Society) تحول یافته است. انقلابی در نگرشهای پیشاهنگان سیاسی و اجتماعی به وجود آمده است. توجه اینها، از نیرومندی و قدرت صوری، به آگاهی و دانایی و سرعت عمل در مدیریت به کمک کامپیوتر (رایانه) معطوف شده است. دانشمندان علوم کاربردی مانند مهندسی و اقتصاد، از آهسته روی استدلال عقلایی در میدان علیت (Causalty) به پرواز با بال رایانه ها در فضای حساب احتمالات و آمار روی آورده اند.


تفوق اجتماعی فردا از آن کشورهایی است که اطلاعات (Information) را در رایانه های عظیم در اختیار داشته باشند و آن را مهار کنند و به موقع با مدیریت و کارآیی و به سرعت به سود خود به کار ببرند. در محافل تکنولوژی سالهاست که این مفهوم را اشاعه می دهند: «ملتهایی که بر پردازش اطلاعات اشراف یابند کلیدهای رهبری دنیا در قرن بیست و یکم را به دست می آورند.»




اکنون به نگرش مولانا در این باب اشاره می کنم. چنان که می دانیم، شاعران بزرگ جهان علاوه بر استعداد هنری خداداد، عموماً تفکر علمی داشته اند، البته به میزانی که با هنرمندی ایشان بخواند. ازاین روست که هنر شاعری در نزد دانشمندان نابغه مانند ابوعلی سیناها و ملاصدراها بی رنگ می شود یا می میرد. ورزش خردآمیز اینان، استعدادهای هنری ایشان را سترون می کند؛ یعنی خردآموزی بیش از میزان معینی، هنر شاعری را می خشکاند. چنان که می دانیم خرد گریبان شاعر بزرگی مانند ناصرخسرو را هم می فشارد و از فصاحت گفتارش می کاهد. شاعران بزرگ جهان، دانش زمان خود را در حد معینی که به ذوقشان صدمه نزند فراگرفته اند. گویی در نزد فردوسی و سعدی، دانشها با ذوقها و هنرها هم ارز و هماهنگ است.


مولانا این امتیاز را دارد که گویایی بی حد شاعرانه و شور عشق و مستی و جذبه اش به دید دانش وی مجال تکاپو و پژوهش داده است. به گمان من، در نزد ناصرخسرو پایه هنری از مولانا کمتر است.




هرچند مولانا را نباید در رده عالمان دین و یا علم فلسفه جای داد، ولی گویی در هر موردی، در لباس شاعر ژرف نگر، عصاره علم و دانش و کلیدها را در دست دارد؛ از این روی غالباً جدول بندیهای دانش مکتبی را درمی یابد و سپس خطها را در هم می ریزد و بتها را می شکند و عارفانه از آنها درمی گذرد.


چون نیروی گویایی شاعرانه او شگفت آور است، بی جستن هیچ آدابی، همه را می گوید. به تمام معنی شاعر دانشور ژرف بین عارف است که توجه به صنعتگری و زیور کلام ندارد.




ملاحظه بفرمایید هفتصدسال پیش از آغاز تولد تئوری انفورماسیون (که این بنده نیز در موازین آن در سالهای ۱۹۷۰ ـ ۱۹۵۰ مشارکت داشته ام) عارف روشن ضمیر و شاعر عالِم ما چه می گوید:


جان نباشد جز خبر در آزمون

هرکه را افزون خبر، جانش فزون




جان ما از جان حیوان بیشتر

از چه؟ زآن رو که فزون دارد خبر






پس فزون از جان ما، جان ملَک

کو منزّه شد ز حس مشترک






وز ملَک، جان خداوندان دل

باشد افزونتر، تحیر را بهل






اقتضای جان چو ای دل آگهی ست

هرکه آگه تر بود، جانش قوی است


در میان جوامع بشری هم برتری و نیرومندی قرن آینده باآگاه ترهاست، نه با زورمندترها. بی مناسبت نیست که یادآور شوم که این برداشت و الهام ذوقی نگارنده از شعر مولاناست. شاید اگر جوّ زمان او را بازبیافرینند و در معانی واژه هایی مانند: جان، خبر، آدم، حیوان، ملک و حس مشترک غور کنند، تفسیری نزدیک به تفکر مولانا به دست بیاورند و آن تفسیر یا برداشت نگارنده همساز نباشد. این گونه برداشتها موجب گسترش بهره برداری از گلستان شاعران است، تا آنجا که ادعا نشود که مقصود شاعر حتماً با برداشت ما انطباق دارد. این یکی از نکاتی است که ممکن است موجب افتراق دید اهل علم و اهل ادب در کارهای هنری باشد.




گاهی اهل ادب، در کارهای هنری دنبال تجزیه و تحلیل سخنهای شاعران و بحث در معانی الفاظ در ذهن شاعر و جوّ زمان او می روند؛ به عبارت دیگر می کوشند که به کمک علم و استدلال، شاعران را بر قله معرفت علمی اجتماعی بنشانند. بنده گمان دارم که الهام سرخوشی از سروده شاعران بزرگ و موسیقی افکار و سخنهایشان و رنگارنگی دید ایشان، ارزشمندتر و دلپذیرتر از علم مآبی است. مولوی افکار پیچیده علمای اسلامی را ساده و روشن بیان می کند و عصاره آن را در ضمن حکایات هنرمندانه، به ما نشان می دهد. آگاهی کلی از سوابق فرهنگی این داستانها، بسیار بجاست تا آنجا که خواننده در دریای فلسفه و جدال آن با شریعت غرقه نشود که از ساحل هنر و شعر به دور بیفتد.


سالها پیش از این (که گویی مانند دیروز بود)، از ایران به آمریکا آمدم و در دانشگاه کلمبیا از محضر دانشوران برخوردار شدم و درجه صوری در رشته مهندسی گرفتم. در آن دوران، در درس دانشمندی که فلسفه علوم تدریس می کرد نیز حضور می یافتم. برای من غروربخش بود هنگامی که او چندبار با نام مولوی (Rumi) را بر زبان برده بود و از بعضی ابیاتش یاد می کرد. در همان سالها که به نام «رومی»، در نوشته های دو دانشمند معروف، بر تران راسل (Russell) و الدوس هاکسلی (Huxely) برخوردم، بر من روشن تر شده بود که این شاعر جوشان، متفکری است که تنها به بلخ، قونیه، خراسان و ترکستان تعلق ندارد. این بنده از نیم قرن پیش، به حکم:




دست پنهان و قلم بین خط گذار


اسب در جولان و ناپیدا سوار




گه یمینش می برد، گاهی یسار


گه گلستانش کند، گاهیش خار




در رده علم و تکنولوژی به دانشگاهها و صنایع غرب خدمت کرده ام و در عین حال، هیچ گاه از خدمتگزاری به فرهنگ ایران و سرفرازی مردم آن غافل نبوده ام و این موهبت را از برکات فرهنگ روحانی ایران می دانم. در مکتب مولانا، عشق و مردمی بر تعصب ها چیره می شود، دریا رنگها را می شوید، ناپاکی ها را غسل می دهد، صخره ها را می مالد، چنان که دیگر اختلافات صوری، سد راه رهروان طریقت نشود. آنگاه دیگر شناسنامه ها مهر فرهنگی و مردمی می پذیرند. به زبان مولانا:


گفتم: «ز کجایی تو؟» تسخر زد و گفت: «ای جان/




نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه






نیمیم ز آب و گل، نیمیم ز جان و دل/




نیمیم لب دریا، نیمی همه دُردانه»


گفتم که: «رفیقی کن، با من که منت خویشم»/




گفتا که: «بنشناسم من خویش ز بیگانه


من بی دل و دستارم، در خانة خمّارم/




یک سینه سخن دارم، هین شرح دهم یا نه؟»


از نسل جوان ایران دعوت می کنم که با عشق و طلبگی سنتی، از محضر بزرگان مولوی شناس استفاده کنند و دامان این پیران روشن ضمیر را از دست ندهند. نخست سالهای پربرکتی را صرف شناسایی این ژرف اندیشة گشاده زبان بنمایند. پس از سالیان دراز کوشش عاشقانه، همراه با احاطه به یک زبان غربی، بکوشند تا جلال الدین محمد را روشن تر به غربیان بشناسانند. این کاری است که در مراحل آغازین است. تا آنجا که بنده خوانده و شنیده ام، با وجود دسترسی به همه کتابهای مولوی به زبانهای غربی، هنوز عرصه ادبی در سطح جهانی، خالی است. همتای ادوارد فیتز جرالد؛ یعنی کسی که رباعیات خیام را به زبان انگلیسی جاوید کرد، در ترجمان مولوی نمی شناسیم. کسی می باید با نبوغ شاعرانه و اشراف به ادب عارفانه فارسی و تسلّط بر ادب انگلیسی تا بتواند این شوریدة جوشان عشق اندود الف قد را به غربیها بشناساند. مولوی شاعری بسیار والامقام است و در شرق و غرب هم همتای او دیده نشده است:




با مغربیان بودم، پُر جستم و کم دیدم


مردی که مقاماتش ناید به حساب اندر




(اقبال)


در مکتب مولانا باید جدولهای صوری و بتهای عاریتی را درهم شکست. نباید به شتاب مفتون دلفریبان زیوربسته شد. حسن خداداد چیز دیگر است. فرق است میان زر و گوهر بازاری و مِی صوفی افکن. مِی باید شد نه گوهر:




تاک را سیراب کن ای ابر نیسان زینهار


قطره تا مِی می تواند شد، چرا گوهر شود؟




(اقبال)


تشکر می کنم که قطره ای را فرصت بخشیدید که در بررسی احوال و افکار مولانا چند دقیقه از دریای مولانا و فرهنگ ایران سخن بگوید. به زبان مولانا:




افلاک از تو سرنگون، خاک از تو چون دریای خون


ماهت نخوانم، ای فزون از ماهها و سالها




عشق امر کل، ما رقعه ای، او قُلزُم و ما جرعه ای


او صد دلیل آورده و ما کرده استدلالها



دکترفضل‌الله رضا

برگ بی برگی (انتشارات اطلاعات)

گردآوری و تنظیم:گروه فرهنگ و هنر پرشین پرشیا

[url]www.persianpersia.com/artandculture[/url]

منبع :


روزنامه اطلاعات
[/SIZE]