شهرداری ( خدمات عمومی )

سبک زندگی اسلامی از کتاب مفاتیح الحیاه تالیف حضرت آیت العظمی جوادی آملی ( دام ظله العالی )

1- شهرداری ( خدمات عمومی )

نگهداری شهر و روستا با ارائه خدمات عمومی از نیاز های عمومی جامعه است که در فرهنگ اسلام به آن توجه شده است . هر چند یکی موارد مصرف مالیات های واجب ( خمس و زکات ) و اموال عمومی ، خدمات عمومی است ، تامین این هزینه از سوی افراد ، از کارهای خیر و صدقات جاری دانسته شده و بر پاداش دنیوی و اخروی آن در آیات و ورایات تاکید شده است . برای تامین هزینه مواردی چون مذاکره علمی ، فرهنگی ، عبادی ، بهداشتی ، و درمانی و همچنین برای تاسیس اماکن عمومی چون خیابان ، پل و پارکینگ پاداش هایی در روایات آمده است که در این بخش به پاره ای از آن ها اشاره می شود .
البته در گذشته چیزهای در سفر و حضر مورد نیاز مردم بوده که امروزه موضوع آن ها دگرگون و عناوین دیگری جایگزین آن ها شده اند ، گرچه تغییر موضوع در این موارد ، اثری در حکم ندارد ، چنان که در گذشته کاروانسراها ،مورد نیاز مردم بوده و تاسیس آن ها از مصادیق خیر شمرده می شد ، و امروزه استراحتگاه های بین راهی با امکانات مناسب و پارکینگ ها در شهر و روستا و همچنین اماکن مشابه مورد نیازند و خیرات به شمار می آیند .

اموال بيت المال يا اموال عمومي

اموالي كه در بيت المال انباشته شود مجموع در آمدهاي عمومي مانند زكات، خمس ،في ء ، انفال ، ماليات ،خراج ، جزيه و ماند آن است كه از ثروت هاي عمومي به شمار مي آيد و نگهداري آن بر عهده نظام اسلامي است . در مصرف آن نيز نظام اسلامي افزون بر نيازهاي دفاعي و هزينه هاي اجرايي خود به خدمات عمومي جامعه توجه مي كند و به ساختن اماكن رفاهي ، كوچه ، و خيابان ، پارك ، تامين روشنايي ،‌آبرساني ، تاسيس مراكز آموزشي ، فرهنگي ،عبادي، بهداشتي و.. مي پردازد كه هر يك در رفع نيازهاي مادي و معنوي شهروندان تاثير به سزايي دارد و با اين بودجه ، چهره شهر اسلامي به فضايي مطلوب بدل مي شود ، از اين رو بخشي از خدمات عمومي در شهر و روستا از بودجه عمومي تامين مي شود كه ژرداخت آن الزامي است . در فرهنگ اسلامي به اموال بيت المال و ثروت هاي عمومي و نگهداري و كيفيت هزينه كردن آن ، اهتمام زيادي داده شده است .
بهره گيري از اموال بيت المال مقررات خاص خود را دارد . توزيع عادلانه اموال عمومي از حكمت هاي وجودي تشكيل حكومت و قوه ي مجريه است و هيچ كس بدون استحقاق ،‌حق بهره گيري شخصي از آن را ندارد ،‌بدين جهت شارع مقدس ، قاونين شديدي براي پيشگيري از سوء استفاده از امول عمومي وضع كرده و مراقبت بيشتر از آن را از مسئولان خواسته است . رهنمود هاي اسلام و پيشوايان مراقبت بيشتر از آن را از مسئولان خواسته است . رهنمود هاي اسلام و پيشوايان دين درباره اهميت و تقسيم عادلانه اموال عمومي ،‌بيش از آن است كه در اينجا بتوان بدان پرداخت . تنها به نمونه هاي اشاره مي شود :

دقت در مصرف اموال عمومي

امير مومنان (ع)‌ به فرماندارن خود نوشت كه نوك قلم ها ي خود را باريك كنند و از فاصله ي سطرها بكاهند و جملات غير لازم را حذف كنند و اصل مطلب را با عباراتي كوتاه بنويسند و از قلمفرسايي بپرهيزند ، زيرا بودجهي مسلمانان زيان رساندن را بر نمي تابد (1)
اميرمومنان (ع)‌در عهدنامه به مالك اشتر علت اهتمام و دقت در صرف اموال بيت المال را شركت و سهامداري عمومي دانسته ، مي فرمايد : ....بپرهيز از اينكه چيزي را كه همه مردم در آن سهيم اند به خود يا كساني خاص اختصاص دهي (‌و د راختيار آنان بگذاري ). (2)
در سخني ديگر به برخي از موارد اموال عمومل اشاره كرده و فرمود : مسلمانان در سه چيز با يكديگر شريك اند : گياهان صحرا‌( مراتع ) ، اب و آتش ( انرژي ) (3)‌

استفاده از اموال شخصي نه از بيت المال

پرهيز از تصرف اموال بيت المال به قدري مهم است كه حتي به پيامبران (س) نيز توصيه شده اكه از آن بپرهيزند ؛ اميرمومنان علي (ع) فرمود: خدا به حضرت داود (ع) وحي كرد كه تو بنده ي خوب يهستي؛ ولي از اموال بيت المال بهر ه مي بري و با دست خود كار نمي كني . آن حضرت فرمود: داود چهل روز گريست و خدا آهن را براي وي نرم كرد و هر روز يك زره چجنگي مي بافت و به هزار درهم مي فروخت ... و بدين گونه داود از بيت المال بي نياز شد .(4)

شرايط خزانه دار اموال عمومي (بيت المال )‌

با توجه به اهميت حفظ اموال عمومي ، لازم است متصدي آن نيز فردي مورد اعتماد باشد . اميرمومنان علي (ع)‌به هر يك از كارگزاران زكات و اموال عمومي مي نويسد : كسي را بر اموال مردم نگمار ، مگر اينكه به دينداري او اعماد داشته باشي ؛ كس يكه با اموال مسلمانان با رفق و ملايمت رفتار كند و به دست سرژرست آنان برساند ، تاوي ميان همه قسمت كند و جز افراد خيرخواه و مهربان و امين ، بر بيت المال نگمار .(5)

مصارف بيت امال

حفظ اموال بيت المال لازم و تصرف نابجا در آن ممنون است ؛ ليكن در موادري ، هزينه كردن آن ضرورت دارد ، مانند پرداخت حقوق ماموران اجرايي ، انتظامي ، دفاعي و قضايي و هزينه زندگي نيازمندان ،‌يتيمان ، و خدمات عمومي . امير مومنان علي (ع) مي فرمايد : حكومت ناچار از فرمانرواست و حقوق او را بايد بپردازد ، نيازمند عريف 0 مسئول نظم و امنيت عمومي )‌است و حقوق او را بايد بپردازد و حسابدار لازم دارد و حقوق او بايد پرداخت كند و به قاضس نياز دارد و حقوق او را بايد از بيت المال بپردازد (چون) نهادن حقوق قاضي بر عهده ي كساني كه او براي آ«ان قضا و داور مي كند خوشايند نيست . (6)
حبيب بن ابي ثابت درباره مصرف بيت المال براي يتيمان مي گويد : از هَمدان و حُلوان ( نزديك بغداد ) براي اميرمومنان (ع) عسل و انجير آوردند . آن حضرت به نقيبان و بزرگان اصحابش فرمان داد تا يتيمان را حاضر كنند. سپس سر مشك هاي عسل را در اختيار آنان گذاشت تا آن استفاده برند و خود عسل ها را ميان مردم قمست مي كرد . به حضرت عرض شد : چرا بايد يتيمان از سر مشك هاي عسل با انگشت بردارند و بليسند؟ فرمود : امام ،‌پدر يتيمان است و من به حساب پدرها روا داشتم كه با انگشت بخورند . (7)
البته رعايت عاطفه آميخته با مراعات بهداشت خواهد بود و امام (ع) هم چنين كرده است .

آثار تصرف بيهوده در بيت المال

پيامبر اكرم (ص) فرمود:‌زماني كه امت من غنايم را ثروت خود و امانت را غنميت خود و صدقه را زيان بشمارند و مرد از همسر خود اطاعت و از مادر خويش نافرماني كند و به دوستان خود نيكي و به پدر جفا كند و در مسجد صدا بلند شود ، بلار بر آنان نازل مي شود . (8)
رسول خدا (ص) فرمود: پنج گروه مورد لعنِ من و هر پيامبر مستجاب الدعوه اند :كسي كه بر كتاب خدا بيفزايد ،‌ آن كه سنت مرا ترك كند ،‌كسي كه قَدَرِ الهي را تكذيب كند ، آن حلال شمرد از عترت من چيزي را كه خدا حرام كرده است و كسي كه اموال عمومي را به خود اختصاص دهد و آن را براي خويش حلال شمارد .(9)
امام صادق (ع) فرمود: ... باران ها زمين را سيراب مي كنند .. و به سبب آن ها ... د ربسياري از سرزمين ها زحمت ابرساني از نقظه اي به نقطه ديگر بر طرف مي شود . در
يري ها و ستم هايي كه از اين راه پيش مي ايد نيز از ميان مي روند ،‌مگر هنگامي كه ساحبان جاه و قدرت آب را (آب باراني كه از رحمت الهي و اموال عمومي است ) به خود اختصاص دهند و ضعيفان را از آن محروم سازند . (10)




پاورقي ها
1- كتاب الخصال . ص 310
2- نهج البلاغه . نامه 53
3- الجامع الصغير . ج2 . ص 668
4- الكافي .ج5.ص74
5- نهج البلاغه . نامه 25
6- دعائم الاسلام . ج2.ص 538
7- الكافي .ج1.ص406
8- ارشاد القلوب . ص 71
9- الكافي . ج2. ص 293
10- توحيد المفضل . ص 149-150؛‌ بحارالانوار . ج3. ص 126