سبک زندگی اسلامی و جایگاه اشتغال زنان
نقش هاي اصلي و مهم را جایگاه زنان ، تحت الشعاع قرار میدهد
سبك زندگي اسلامي ـ ايراني نه فقط خانه داري را يك شغل بسيار مهم مي داند، بلكه آن قدر براي نقش هاي مادري و همسري زن ارزش قائل است كه ديگر نقش هاي وي را در سايه ي اين دو وظيفه ي حساس تعريف مي كند.
با نگاهي به آمار و ارقام مشاركت اجتماعي زنان مي توان دريافت اين مهم نيز همانند آمار قبولي دختران در دانشگاه سوار بر منحني صعودي مي تازد و زنان در عرصه ي اشتغال نيز همچون تحصيل مي روند تا از مردان پيشي بگيرند. با وجود اين، اشتغال زنان يكي از مسائلي است كه هنوز هم جاي بحث دارد. از همين رو، همواره كار كردن زن در خارج از خانه، با توجه به ويژگي هاي ذاتي و تأثيرگذار وي در خانواده و نقش هاي بي بديل مادري و همسري، با نگاه هاي منتقد همراه بوده است.
از سوي ديگر، بايد در نظر داشت مشاركت اجتماعي زن، به صورتي كه امروز در تعاريف ما جاي گرفته، نقش هاي اصلي و مهمي را كه سبك زندگي اسلامي ـ ايراني براي وي در نظر گرفته است تحت الشعاع قرار مي دهد. به بيان ديگر، سبك زندگي اسلامي ـ ايراني نه فقط خانه داري را يك شغل بسيار مهم مي داند، بلكه آن قدر براي نقش هاي مادري و همسري زن ارزش قائل است كه ديگر نقش هاي وي را در سايه ي اين دو وظيفه ي حساس تعريف مي كند، زيرا اين نقش ها، بر خلاف ديگر وظايف تعريف شده در ساختار جامعه، هيچ جايگزيني ندارند.
در اين ميان اما بايد ديد مفهوم اشتغال در سبك زندگي اسلامي ـ ايراني چيست؟
آيا خانه داري شغل نيست؟
چرا يك زن زماني شاغل محسوب مي شود كه از محيط خانه فاصله بگيرد؟
اشتغال يك زن آيا وي را با تعدد نقش ها مواجه نمي سازد و حتي در صورت توانايي وي براي ايفاي شايسته ي تمامي اين نقش ها، آيا روح و جسم زن دچار خمودگي و فرسودگي نمي شود؟
با توجه به نيازهاي روحي فرزندان در تعامل با مادر، آيا فرزندان از اشتغال مادر آسيب مي بينند؟
اشتغال زن چقدر بر تعاملات خانوادگي وي و ايفاي نقش همسري اثر دارد؟
آيا ميان افزايش حضور اجتماعي زنان با بالا رفتن سن ازدواج، تأخير در فرزندآوري و كاهش رشد جمعيت كشور ارتباط معناداري وجود دارد؟
در ادامه به اين سؤالات پاسخ مي دهيم.
جايگاه خانه داري در سبك زندگي ايراني ـ اسلامي
شايد در نخستين گام براي بررسي آثار و پيامدهاي اشتغال زنان بر خانواده و جامعه بايد مفهوم اشتغال را مورد بازبيني قرار داد. اشتغال از جمله مفاهيم بنيادين و كليدي است كه در هر فرهنگي معنايي متفاوت پيدا ميكند. امروز در جامعه ي ما نيز اشتغال اغلب به همان معنايي رايج در غرب به كار ميرود؛ يعني كار درآمدزا. در اين فرهنگ، شاغل به كسي ميگويند كه در ازاي كار، دستمزدي دريافت كند. اما شغل در فرهنگ اسلامي بر مفهوم «كار» تأكيد دارد.
كار به معناي عام هر چيزي است كه برايش انرژي صرف ميشود؛ چه رسمي باشد چه غيررسمي، مزدبگير باشد يا في سبيلالله. بنابراين تعبير كار خانگي، خانهداري، پرورش فرزند، فعاليت زنان روستايي در بخش كشاورزي و مواردي نظير آن نيز به مفهوم كار است. در متون ديني نيز بر اين معنا از كار تأكيد شده است و همه مكلف به آن هستند.
از سوي ديگر، خانه داري حتي ارزش افزوده هم دارد. براي نمونه، اگر يك ماه هزينه ي كارهايي را كه خانم در خانه انجام ميدهد را محاسبه كنيد، ارزش كار آن ها مشخص خواهد شد و مشاهده خواهيد كرد كه خانهداري زن علاوه بر ساير محسناتي كه دارد از لحاظ اقتصاد فردي نيز مقرون به صرفه است و تأثير زيادي بر اقتصاد جامعه دارد. برآورد شده است كه كار منازل بين 25 تا 40 درصد ثروت ايجادشده در كشورهاي صنعتي را در بر ميگيرد.1
علاوه بر اين فرآيند مهم تربيتي، عاطفي، اخلاقي و... نيز بر حضور مؤثر زن در خانه مترتب است. پس مي بينيم كه خانه داري نه فقط شغل محسوب مي شود، كه در حلقه هاي اقتصادي جايگاه مهمي را هم به خود اختصاص مي دهد.
بايدها و نبايدهاي اشتغال زنان از نگاه رهبري
از نگاه رهبر معظم انقلاب نيز اشتغال بانوان بايدها و نبايدهايي دارد. آسيب نرسيدن به نقش هاي اصيل زن، يعني مادري و همسري، و بحث رعايت حريم محرم و نامحرم و پرهيز از اختلاط، شروط اساسي است كه رهبر معظم انقلاب براي اشتغال بانوان جامعه بر مي شمرند.2
بنا بر تأكيد ايشان، نقش هاي همسري و مادري، بر خلاف ديگر نقش هاي تعريف شده در جامعه، بي بديل اند و فقط زن مي تواند از پس آن برآيد.3 به تعبير رهبر فرزانه ي انقلاب، فرزندآوري و تربيت فرزند و باز كردن گره از تارهاي فوق العاده ظريف عواطف كودك، تنها با سرانگشتان مادر امكان پذير است تا كودك دچار عقده ي عاطفي نشود.4
از سوي ديگر، عدم رعايت حريم ها مي تواند نظام ارزشي و اخلاقي جامعه را به ورطه ي نابودي بكشد. اين اتفاق با سستي پايه هاي خانواده و بي اعتمادي شوهر آغاز مي شود و با پوك كردن پايه هاي سلامت اخلاقي خانواده به جامعه نيز كشيده مي شود.
بر همين اساس، مي توان اثرگذاري اشتغال بانوان بر نقش هاي مادري و همسري را مورد ارزيابي قرار داد.
بايد ها و نبايدهاي اشتغال بانوان
اشتغال زنان مانند هر پديده ي ديگري داراي وجوه مثبت و منفي است. در اينجا نيز بايد اهميت و تأثيرگذاري اين محاسن و معايب را بر فرد، خانواده و جامعه در نظر گرفت تا بتوان به يك قضاوت كلي از ترسيم جايگاه زن در مشاركت هاي اجتماعي دست يافت.
افزايش اعتماد به نفس، احساس استقلال، خودباوري و كمك به اقتصاد خانواده از محاسني است كه براي اشتغال زنان برشمرده مي شود، اما چالش هاي بسياري نيز در اين مسير وجود دارد؛ چالش هايي براي خود بانوان، فرزندان، خانواده و در نهايت جامعه.
پيامدهاي فردي اشتغال زنان
تحميل فشارهاي روحي و جسمي ناشي از تعدد نقش ها: اشتغال نقش هايي غير از نقش اصلي مادري و همسري به بانوان تحميل ميكند. اين تنش ها گاهي سبب تغييرات كلي در خلق وخوي زنان مي شود؛ به گونه اي كه روحيه ي لطيف و ظرافت هاي زنانه گاهي به طور كلي تحت تأثير قرار مي گيرد و اين مهم، هم بر رشد و تعالي فردي زن اثرگذار است و هم بر روابط خانوادگي وي.
تأخير در ازدواج: تجرد قطعي يا تجرد تا سنين بالا امري است كه در ميان زنان شاغل بيشتر به چشم مي خورد و استقلال مالي يكي از دلايل اين پديده است. اين موضوع صرف نظر از تبعات فردي، منجر به كاهش نرخ رشد جمعيت در جامعه نيز مي شود.
جا به جايي نقش ها و اولويت ها: زنان شاغل گاهي آن چنان در كار خود غرق مي شوند كه نقش ها و اولويت هايشان تغيير مي كند و اين تغييرات بر ارزش ها و انتظارهاي فرد، تفكر و تصميم گيري هاي وي تأثير مي گذارد و به مرور زمان، مسائل كاري بر مسائل خانوادگي، همسر و فرزندان اولويت مي يابد.
احساس گناه در مادران شاغل: مادران شاغل گاهي به علت نگراني از عدم حضور در كنار فرزندشان احساس گناه مي كنند كه اين احساس منجر به اضطراب و در نهايت، لطمه به كار و رابطه ي مادر و كودك مي شود و به صورت پرخاشگري، توجه بيش از اندازه به كودك و... بروز مي كند.
پيامدهاي خانوادگي اشتغال زنان
سستي كانون خانواده: از نظر «آنتوني پارسونز» پايگاه اجتماعي خانواده و حفظ امنيت و آسايش خانواده از طريق درآمد شغلي مرد است و نقش زن ايجاد و حفظ روابط عاطفي درون خانواده است. پارسونز اين تقسيم را بهترين شكل براي حفظ وحدت خانوادگي مي داند و تداخل هر نقش ديگري را سبب بر هم خوردن تعادل زندگي به حساب مي آورد، زيرا به خصوص در حالت اشتغال زن، او تبديل به رقيب شغلي شوهر خود مي گردد و اين رقابت زن و شوهر با يكديگر سبب ناهماهنگي و نابساماني خانواده مي شود. به باور وي، نقش هاي متعارف زن و مرد معادل و مكمل يكديگر است.
سردي روابط با همسر: زن ويژگي هاي روحي متفاوتي از مرد دارد. از همين رو، چالش هايي كه در محيط كار به وجود مي آيد مي تواند خستگي هاي روحي و جسمي را براي وي به وجود آورد و اين خستگي ها بر روابط زناشويي و حتي كلامي زن تأثير مي گذارد و مي تواند منجر به سردي ارتباط او با همسرش شود. در نتيجه، تفاهم زن و مرد به تخاصم مبدل مي گردد و حتي مي تواند منجر به جدايي شود.
بروز روحيه ي مديريتي در برخورد با همسر: گاهي زنان شاغل، روحيه ي منعطف و مهربان خود را از دست مي دهند و روحيه ي مديريتي پيدا ميكنند كه اين مسئله نيز بر روابط آن ها با همسر تأثيرگذار است.
استقلال مالي و احساس عدم وابستگي: گاهي استقلال مالي و عدم وابستگي اقتصادي زن سبب تغيير روابطش با مرد مي شود. به بيان ديگر، رفتار استقلال طلبانه ي زن، اقتدار و مديريت مرد را خدشه دار مي كند و اين مسئله موجب بروز اختلاف در خانواده ميشود.
كم رنگ شدن حضور زن در خانه: اشتغال زن سبب ميشود تا زمان حضورش در كانون خانواده كاهش يابد و اين مهم، علاوه بر تأثير بر روابط او با همسر، فرزندان را نيز متأثر مي سازد.
انتقال خستگي ناشي از كار به خانه و عدم آمادگي جسماني و رواني براي برآوردن نيازهاي رواني و عاطفي اعضاي خانواده يكي ديگر از عوارض اين حضور كم رنگ است.
ارضاي نيازهاي كلامي و عاطفي زن در محيط كار: برخي از بانوان شاغل در محيط كار آن قدر با همكاران و مراجعان ارتباط كلامي دارند كه ممكن است در منزل نياز و انگيزه اي براي برقراري رابطه ي كلامي با اعضاي خانواده نداشته باشند. اين مسئله مي تواند به شكل مشكلات عاطفي و رفتاري و دوستي هاي افراطي و ناسالم در فرزندان بروز كند. در مورد همسر نيز ممكن است اين موضوع موجب بدخلقي و برقراري روابط عاطفي و كلامي ناسالم با زنان ديگر شود.
كاهش ارتباط با بستگان و دوستان: خانواده هاي شاغل، در مقايسه با خانواده هاي سنتي، وقت كمتري براي حضور در خانواده و اقوام دارند. از اين رو، به نوعي منزوي مي شوند و حمايت عاطفي و رواني و حتي مالي اطرافيان را از دست مي دهند.
غلبه ي ارتباطات كاري بر ارتباطات خانوادگي: گاهي ارتباطات دوستانه و روابط عاطفي در محيط كار و ميان همكاران از روابط و تعاملات خانوادگي پيشي مي گيرد؛ به گونه اي كه همان مدت زمان كوتاه حضور در خانواده نيز حضوري سرد است و اين به روابط خانوادگي بيش از پيش آسيب مي زند.
تأثير اشتغال مادر بر فرزندان
ارتباط فرزندان با مادر نه فقط در رفع نيازهاي كودك مؤثر است، بلكه بر حالات رواني و عاطفي وي نيز تأثير مي گذارد. مادران شاغل اغلب به دليل آنكه بخش مهمي از ساعات مفيدشان را در طول روز از فرزند جدا هستند، نمي توانند همانند مادران خانه دار به كودكان خود رسيدگي كنند. علاوه بر اين، آن ها در كنار خستگي جسمي و ذهني ناشي از كار، مسئوليت خانه و خانه داري را هم به دوش مي كشند. از سوي ديگر، سپردن كودكان به مهد كودك هم چندان مورد تأييد كارشناسان نيست، چرا كه به باور آن ها اين كار ممكن است موجب بروز نابساماني هاي رواني خاصي در بزرگ سالي شود.
فاصله ي عاطفي از فرزند: روانشناسان معتقدند كودكان در سالهاي نخستين زندگي، نياز شديد عاطفي دارند و اين نياز تنها از سوي مادر تأمين ميشود و با هيچ نهاد جايگزين ديگري تأمين نميشود. با شاغل شدن زن، كه مهمترين نقش را در ايجاد تعادل عاطفي و رواني و ايجاد فضايل دارد، لطمه ي شديد روحي به فرزندش وارد ميشود.
كاهش نفوذ مادر در تابعيت پذيري فرزند: هر مسئله اي كه سبب دوري والدين از فرزندان شود از ميزان نفوذشان در آن ها كم مي كند. اشتغال مادر نيز اين دوري را پديد مي آورد و به اين صورت، بر تربيت صحيح فرزندان تأثير مي گذارد، زيرا فرزند ديگر حرف شنوي لازم را ندارد.
رفتارهاي تربيتي خارج از خط تعادل: خستگي هاي روحي ناشي از اشتغال در خارج از منزل گاهي سبب رفتار غيردوستانه و سخت گيري افراطي مادر مي شود و گاهي هم مادر مي كوشد تا ساعات نبودن خود را با هديه يا نوعي باج دادن به فرزند جبران كند و اين روند افراطي و تفريطي رفتار با فرزندان كليّت تربيت او را دچار خدشه مي نمايد.
عدم نظارت مستقيم بر فرزندان و غفلت از نيازهاي آن ها: پرخاشگري و عدم تمركز، اُفت تحصيلي و بحران هاي عاطفي در نوجواني حكايت از عدم نظارت مستقيم والدين و به خصوص مادر بر آ ن ها دارد و اين مسئله نياز به حضور و واكنش به موقع مادر در برابر رفتارهاي فرزندان را بيشتر به رخ مي كشد.
تضعيف جايگاه پدر: اشتغال مادر ممكن است نقش و جايگاه پدر را در بين فرزندان پسر مخدوش كند. فرزندان چون مي توانند بخشي از نيازهاي مالي خود را از طريق مادر برطرف نمايند، ممكن است نقش پدر را در منزل ناديده بگيرند و از كمك ها و راهنمايي هاي وي خود را بي نياز بدانند و به مرور زمان، پدر در انزوا قرار گيرد.
كم رنگ شدن نقش مادر به عنوان الگوي جنسيتي براي دختران: بي ترديد نخستين الگوي دختر، مادر است. دختر در تعامل با مادر، خانه داري، كدبانويي، شوهرداري، بچه داري و امثال آن را ياد مي گيرد و به تدريج، بخشي از مسئوليت زندگي را در خانواده بر عهده مي گيرد و خود را براي زندگي آينده آماده مي كند؛ اما حضور كم مادر در خانه و كانون خانواده اين الگو را بي رمق مي سازد.
دوگانگي در تربيت فرزندان: در طول زمان حضور در محل كار، مادر مجبور است فرزند يا فرزندان خود را به مهد كودك يا به افراد ديگري از فاميل مثل خواهر يا مادربزرگ بسپارد. اين در حالي است كه الگوهاي تربيتي مادر با ايده ها و روش هاي تربيتي مربيان مهدها و ديگران متفاوت خواهد بود و فرزندان با حالتي دوگانه در رفتار و افكار و ارزش ها رشد خواهند نمود.
آثار اجتماعي اشتغال بانوان
اگرچه پيامدهاي فردي، خانوادگي و آثار اشتغال مادر بر فرزندان همگي مي توانند به طور غيرمستقيم جامعه را متأثر سازند، اما اشتغال زنان به طور مستقيم نيز تبعاتي براي جامعه دارد. از جمله تبعات اين امر مي توان به كاهش رشد جمعيت و بيكاري مردان اشاره كرد.
1. اثر اشتغال بانوان با نرخ رشد جمعيت در كشور
2. نرخ رشد جمعيت در كشور ما نيز با كاهش چشمگيري مواجه شده است؛ كاهشي كه به باور بسياري از صاحب نظران ارتباط معناداري با افزايش اشتغال بانوان در دهه هاي اخير دارد.
كم شدن ميل به فرزندآوري: زنان شاغل به سبب تعدد وظايف ترجيح مي دهند فرزندان كمتري داشته باشند تا بتوانند از پس ايفاي نقش مادري برآيند. در نتيجه امروز تك فرزندي پديده ي غالبي است كه در خانواده هايي كه در آن ها زن شاغل است بيشتر ديده مي شود. گاهي هم شاهد فاصله ي سني زيادي بين بچه ها هستيم كه آسيب هاي خودش را دارد.
تأخير در فرزندآوري: در كشور ما و بر اساس ضعف قوانين و اجراي نامناسب آن ها، زنان شاغل براي از دست ندادن شغلشان ناگزيرند فرزندآوري را به تأخير بيندازند.
3. بيكاري مردان
زنان اغلب نيروي كار ارزان تري به شمار مي روند و به دليل آنكه مسئوليت مديريت مالي خانواده با آنان نيست، راحت تر زير بار مشاغل كم درآمد مي روند. همين امر موجب مي شود شركت ها و مؤسسات به استفاده از نيروي زن تمايل داشته باشند و در اين ميان، مردان بيكار مي مانند. اين موضوع يكي از نگراني ها و دغدغه هاي جامعه ي امروز ما نيز هست.
راهكارها
در برابر آسيب هايي كه براي اشتغال بانوان برشمرديم، راهكارهايي نيز وجود دارد؛ راهكارهايي كه مي توان علاوه بر در نظر گرفتن مسائل اقتصادي خانواده، آرامش روحي و رواني بانوان، نهاد خانواده و فرزندان را نيز در آن ها منظور كرد.
1. توجه به ارزش و اهميت خانه و خانه داري:شايد در نخستين گام لازم باشد تا با نگاهي دوباره به جايگاه خانه داري و ارزش همسري و مادري، بازتعريفي از اشتغال و مفيد بودن بانوان جامعه ارائه شود. مطابق تعريفي كه ارائه شد، خانه داري متقارن با بيكاري نيست، بلكه خانهداري و ايفاي نقش مادري و همسري، بستر فرهنگسازي و اصلاح اجتماع و رشد انسانهاست؛ همچنان كه در آيات و روايات ما نيز به ارزش مادري و همسري زنان توجه ويژه اي شده است.
2. احياي ارزش مادري و اهميت تربيت فرزند
3. تقسيم كار ميان اعضاي خانواده
4. پرهيز از تجمل گرايي و رعايت اعتدال و قناعت در هزينه ها و مخارج زندگي و به نوعي بازگشت به سبك زندگي ايراني و اسلامي سبب كاهش چشمگير نيازهاي مادي خانواده مي شود و ديگر نيازي به اشتغال هم زمان زن و شوهر براي تأمين هزينه ها نيست.
5. گسترش كارهاي نيمه وقت يا پاره وقت براي بانوان
6. جدي تر شدن بحث دوركاري و در نظر گرفتن اولويت براي دوركار شدن زنان، به خصوص مادران داراي فرزند كوچك
7. تفكيك محيط هاي شغلي مردان و زنان براي پيشگيري از بروز برخي آسيب هاي اخلاقي
8. توسعه ي مشاغل خانگي و توسعه ي مشاغل محلي
9. امكان به دست آوردن فرصت شغلي پس از وقفه ي چند ساله به دليل انجام فعاليتهاي مادرانه
10. حذف كشيكهاي غيرضروري در ساعات شب براي زنان
11. ايجاد فرصتهاي شغلي جديد در عرصههاي متناسب با روحيات بانوان
12. جدي گرفتن بيمه ي زنان خانه دار براي كاستن از دغدغه هاي معيشتي اين قشر مفيد و مؤثر
اين ها از جمله مواردي است كه همت و باور مسئولان و سياست گذاران جامعه را مي طلبد و اگر جدي گرفته شود، مي تواند تا حدود زيادي از مشكلات بانوان در زمينه هاي اقتصادي بكاهد.
نتيجه گيري
اشتغال بانوان هرچند منعي ديني يا اجتماعي ندارد، اما با آسيب هايي در ابعاد فردي، خانوادگي و اجتماعي همراه است. هرچند كم نداريم بانواني را كه با رعايت بايدها و نبايدهاي اشتغال، كه مهم ترين آن ها آسيب نديدن نقش مادري و همسري و پرهيز از اختلاط با نامحرم است، علاوه بر مشاركت اجتماعي موفق، نقش هاي اساسي خود را نيز به شايستگي انجام مي دهند. اما نمي توان انكار كرد اين مهم نيازمند همراهي و همدلي تمامي اعضاي خانواده است. در غير اين صورت، فرسودگي و كسالت روح و جسم بانوان شاغل امري دور از انتظار نخواهد بود.
از سوي ديگر، با كندوكاوي جدي در برخي از پژوهش ها و مقالات حامي اشتغال زنان و معرفي اين موضوع به عنوان نياز واقعي و مطالبه ي جدي زنان، ردپاي تفكرات فمينيستي را مي توان در آن ها مشاهده كرد كه آگاهانه يا ناآگاهانه وارد اين مفاهيم شده اند. به هر حال، تفاوت هاي جسماني و روان شناختي زنان و مردان و تفاوت بين بافت ديني ـ فرهنگي جامعه ما با جوامع اروپايي و غربي از مواردي است كه اشتغال بانوان در جامعه ي ما را از جوامع اروپايي متمايز مي سازد.
هرچند نمي توان براي مثبت يا منفي بودن اشتغال بانوان نظر قطعي ارائه كرد، اما به نظر مي رسد نقش هاي بي بديل زنان در محيط خانواده آن قدر مهم است كه نمي توان آن را با هيچ نقش ديگري مقايسه كرد و حيف است اين تعهد تأثيرگذار آسيب ببيند يا به آن خدشه وارد شود.
منبع: سازمان بسیج مستضعفین
